Aanbid in schoonheid
Over Kunst en Aanbidding.
Door Otto de Bruijne in het maandblad ‘De Oogst’
© 2005
Geeft de HERE de heerlijkheid van zijn naam,
Buigt u neder voor de HERE in heilige feestdos.
Psalm 29:2
Aanbidding is: ‘God geven wat Hij waard is.’ In het engels:
worship en dat komt van worth-ship. Hij is het waard, worth, het allerbeste
van ons te ontvangen.(vgl.Maleachi 1: 8)
Het allerbeste is het beste van alles. Ons verstand, onze stem, ons verschijnen
voor Hem, onze houding, onze taal, enz. Voor de Heilige God verschijn je,
als het even kan, ‘met voorbedachte rade!’
Bezinning en voorbereiding, kunst en kunde, is daarom niet alleen redelijk,
maar zelfs een voorschrift van God.(Matth.4:10) Aanbidding is geen opwelling,
maar een opdracht.
Dat staat een beetje haaks op wat wij, post-moderne West-Europeanen, het
allermooiste vinden: spontaneïteit, echtheid, emotie, persoonlijke
beleving. God zoekt waarheid en oprechtheid, (Joh 4:24) maar dat sluit redelijkheid,
orde, gaafheid, schoonheid niet uit maar juist in. Het is niet aan ons om
te bepalen dat spontaneïteit en beleving de hoogste normen voor aanbidding
zijn. Niet wij, maar God stelt de eisen.
God vraagt schoonheid en orde
Ik sta telkens weer versteld van de gedetailleerde voorschriften die God
heeft gegeven voor de architectuur en decoratie van zijn woning, de ark
en de tempel. (Ex.25-30; 1 Kon.6-8)
De voorschriften voor het ceremoniëel van de grote feesten en de offers.
De grote nadruk op de muziek en natuurlijk de ontwikkeling van taal in de
Heilige Schrift.
God is schoonheid, waarheid en goedheid. Het goede, ware en schone horen
in Hem onlosmakelijk bij elkaar. ´Iedere gave, die goed, en elk geschenk,
dat volmaakt is, daalt van boven neer, van de Vader der lichten…(Jacobus
1:17)
Aanbidding zoekt bij uitstek naar het allerschoonste voor God. Wat een drama,
en wat een saaiheid, als knulligheid en amateurisme gewoon gevonden worden
omdat wij stelselmatig kiezen voor onze echtheid (lees luiheid); als chaos
voor flexibiliteit doorgaat; als casual de regel wordt omdat wij God teruggedrongen
hebben naar de prive-sfeer van. In ons beroep hoeven we zulke streken niet
uit te halen! Dan dreigt razendsnel faillissement of ontslag.
Wij worden geroepen om aan God het allerbeste te geven.
In Israël riep God kunstenaars, de ontwerper Bazaleël en de uitvoerder
Aholiab. (Ex 31) Zij hadden niet alleen kunstzinnige gaven maar ook kennis,
wijsheid en inzicht. Zij wisten dat zij dienaren waren, geen ego-performers.
De aandacht mocht niet naar hen gaan, maar zij dienden de aanbidding in
de tempeldienst.
Dat geldt voor kerkelijke of liturgische kunstvormen. Ik laat alle andere
kunstvormen, hoezeer ook Gods gave en bedoeld om God te eren, buiten beschouwing.
Aanbidding roept om schoonheid, om kunst. En kunst is een mogelijkheid om
God te aanbidden. Ook nu worden christen-kunstenaars met hun gaven geroepen
de gemeente voor te gaan in het geven van hun allerbeste prestaties tot
eer van God en tot opbouw van ons allen. Ontwerpende en uitvoerende kunstenaars.
Liefde zoekt naar het mooiste geschenk!
Daarin kan juist een doordachte, gestileerde vorm, en zeker ook een herhaalbare
vorm helpen. Die visuele of auditieve vorm maakt ons los van onszelf, onze
hoogst individuele uiting en wij mogen en kunnen ons laten dragen door wat
God in de bijzondere gave door anderen heeft gegeven. En daarbij gaat het
niet om de hoogst individuele uiting van de kunstenaar, maar daarbij gaat
het om juist ongeacht zijn/haar/onze gemoedsstemming een emotie op te wekken
die God eert. Een kenmerk van goede liturgische kunst is dat het niet drijft
op toevallige gemoedsstemmingen, maar de kracht heeft om ons onrustige gevoel
te richten op en te voeren tot God. Geen toevalstreffer, maar een weldoordachte
vorm, die lange adem heeft en die ons hart verbindt met Gods hart. Dat is
Gode waardig.
De volle breedte
Kunst heeft alles te maken met een kundige - geen ‘gekunstelde’!
- dienst aan de lofprijzing en de aanbidding, en aan alle handelingen die
daarbij een rol kunnen vervullen.
Dat begint bij architectuur, inrichting van het liturgisch centrum, het
podium, de tafel, kansel, kleuren, symbolen en symboliek, inrichting en
plaatsing van stoelen, het decorum en de ambiance. Er is echt Bijbelse grond
om een eigen kerkgebouw in te richten. Maar ook als de gemeente in een aula
van een school o.i.d. samenkomt kan er wel degelijk met eenvoudige middelen
een inrichting gemaakt worden die de ogen en de gedachten op God richt.
Het heeft alles te maken met de muziek: instrumentkeuze, geluids-sterkte,
opstelling. Ik kom veel overdadige dominantie tegen van muziekgroepen: breeduit
op het podium met overstemmende decibels. Het lijkt daarbij steeds meer
op een podiumperformance en de gemeente mag volgen. Maar is dat schoonheid?
Schoonheid voor |God heeft alles te maken met kleding van degene die een
rol vervullen, woordgebruik, het bewegen: lopen, dans, processie, tempo
en ritme, maatgevoel, proportionaliteit. Overdreven? Iedereen verstaat het
belang van lichaamstaal.
Licht, en zelfs een liturgische regie, een goed gevoel voor timing, suspense,
stiltes en uitbundig feestgeluid…in dat alles drukken we het allerbeste
uit voor onze God, de Heilige, Eeuwige, onze hemelse Vader. De Heilige Geest
wil daarin de leiding nemen, in de voorbereiding en ter plekke. In transpiratie
en inspiratie.
De kerk van alle eeuwen deed dit en doet dit, en…alle organisatoren
van evenementen, toneelschrijvers, componisten en musicalschrijvers doen
dit. Ik geef onmiddellijk toe dat dit alles niet de kern, de pit is, maar
het is wel het vruchtvlees. En een appel is juist een appel omdat het niet
alleen een pit is. In feite klinkt het allemaal een beetje over de top.
Ja, misschien is dat ook wel zo. Maar voor ons, Hollandse protestanten is
bijna alles wat met vorm, beeld en creatieve aankleding te maken heeft:
over de top. Maar daarin zijn wij ook echt arm. Ondanks veel woorden, missen
wij veel zeggingskracht, en is onze communicatie eenzijdig en arm.
Maar al zouden we iets van deze dingen toepassen dan zijn we al bewust bezig
om ons ´bloemstuk´voor God te schikken. Geen perfectionisme,
geen schoonheid om de schoonheid, of kunst om de kunst, maar wel een streven
naar het schone, goede en ware voor onze God, die schoon, waar en goed is.
Slechts een enkele keer heb ik een theologische opleiding gevonden die deze
zaken bewust in de studie verwerkt had. Een uitzondering. Wat een verrassing
als een gemeente gezegend is met mensen die heel zorgvuldig bloemstukken
maken, een versiering aanbrengen, omgaan met symboliek. Het komt steeds
vaker voor! En het voegt vreugde, vrijheid en nieuwe aandacht toe.
Wat doet deze ´heilige kunst´ aan ons als gemeente?
1. Het getuigt van onze zorgvuldige omgang met aanbidding: Het allerbeste
voor de Allerhoogste. En zo is het onderdeel van de aanbidding.
2. Het geeft ons mogelijkheden om gevoel en verstand in evenwicht te brengen.
Innerlijk evenwicht. Een goed doordachte liturgie schept rust, veiligheid
en daardoor vrijheid. God is een God van orde! Binnen die orde komen de
charismata tot hun doel. Buiten die orde wordt alles, rijp en groen, tot
een ondoorzichtige en onsmakelijke veelheid. Muziek en woord bestaanbij
de gratie van stilte, een goed beeld of decor bestaat bij de gratie van
ruimte en eenvoud.
3. Het geeft ons een mogelijkheid om het onzegbare gestalte te geven. Kunst
is een brug tussen intuïtie en logica, gevoel en verstand. Niet alles
mag en kan je in preken persen.
4. Het geeft ons vormen die over het individuele heen, ons met de ander
verbinden. Samen beleven vraagt om vorm, om afspraken. Het hoogst individuele
moet gedragen worden door een bedding die wij samen begrijpen (taal, geluid,
podium etc.)
5. Het geeft ons handvatten om kinderen op te voeden in aanbidding, en voor
overdracht aan volgende generaties. Het is aan die nieuwe generaties om
vormen te vernieuwen en opnieuw het allerbeste van hun tijd aan God te geven.
6. Het is in onze tijd, waarin mensen ingesteld zijn op beelden en gebeurtenissen,
een mogelijkheid om gelovigen op te bouwen en met zoekers te communiceren.
In schilderijen en schilderingen, in zijn Woord/theater en Verhalenspelen
presenteert Otto de Bruijne het Evangelie. Hij werkt momenteel aan een reizende
expositie van een ´spiritual pelgrimage´. Meer weten? www.ottodebruijne.nl
of www.odb.nu
Naast dit creatieve werk is Otto de Bruijne een veelgevraagd spreker.